[1] คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย -
ศร. ที่ 18/2551 ลงวันที่ 2 ธันวาคม 2551 [รจ. ล. 126 ต.16ก (19 มีนาคม 2552) น. 1 - 78]; คดีพรรคชาติไทย -
ศร. ที่ 19/2551 ลงวันที่ 2 ธันวาคม 2551 [รจ. ล. 126 ต.16ก (19 มีนาคม 2552) น. 79 - 155]; คดีพรรคพลังประชาชน -
ศร. ที่ 20/2551 ลงวันที่ 2 ธันวาคม 2551 [รจ. ล. 126 ต.20ก (31 มีนาคม 2552) น. 1 - 82]
[2] แต่ทั้งนี้ ศาลรัฐธรรมนูญเห็นว่า การเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งตามมาตรา 237 วรรคสอง ประกอบมาตรา 68 วรรคสี่ ตามรัฐธรรมนูญ เป็นคนละกรณีกับการเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งตามมาตรา 98 ของกฎหมายพรรคการเมือง; โปรดดู คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 19; คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 100; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 26.
[3] คณะกรรมการในภาครัฐที่จัดตั้งขึ้นมาเพื่อศึกษาแนวทางแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญทั้ง 2 ชุด อันได้แก่ คณะกรรมการสมานฉันท์เพื่อการปฏิรูปการเมืองและศึกษาการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ตามคำสั่งรัฐสภาที่ 17/2552 ที่มี ส.ว. ดิเรก ถึงฝั่ง เป็นประธาน และคณะกรรมการพิจารณาแนวทางการแก้ไขรัฐธรรมนูญตามข้อเสนอของคณะกรรมการสมานฉันท์เพื่อการปฏิรูปการเมืองและการศึกษาการแก้ไขรัฐธรรมนูญ ตามคำสั่งนายกรัฐมนตรี ลงวันที่ 9 มิถุนายน 2553 นั้น ต่างก็เสนอให้มีการแก้ไขเพิ่มเติมรัฐธรรมนูญในประเด็นมาตรา 237 นี้ โปรดดูข้อมูลเกี่ยวกับ (1) คณะกรรมการชุดสมบัติ ที่ (2) คณะกรรมการชุดดิเรก ที่
[4] พรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 54; คดีพรรคพัฒนาชาติไทย พรรคแผ่นดินไทย และพรรคไทยรักไทย -
ศร. ที่ 3 - 5/2550 ลงวันที่ 30 พฤษภาคม 2550 [รจ. ล. 124 ต.33ก (13 กรกฎาคม 2550) เล่ม 1 (น. 1 - 417) เล่ม 2 (น. 1 - 365)] เล่ม 1 น. 95 - 98.
[5] อย่างไรก็ดี นายนุรักษ์ มาประณีต ตุลาการเสียงข้างน้อยในคดีพรรคชาติไทยเห็นว่า หากเป็นการกระทำเพื่อประโยชน์ของผู้สมัครเอง มิใช่ของผู้สมัครรายอื่นอันจะทำให้พรรคได้รับประโยชน์ ไม่เข้าองค์ประกอบข้อนี้ โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยส่วนตนใน คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 133.
[6] พรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 53; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 2; และคดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 80 - 83.
[7] คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 2 - 5; ซึ่งอ้างถึงคำสั่งศาลฎีกาที่ 5019/2551 ลงวันที่ 8 กรกฎาคม 2551.
[8] นอกจากนี้ ยังมีข้อห้ามและฐานความผิดอื่น ๆ ซึ่งแม้เนื้อความตามตัวบทจะไม่เกี่ยวกับ ผู้สมัคร แต่ผู้สมัครก็อาจเข้าไปเกี่ยวข้องในฐานะผู้ใช้หรือผู้จ้างวาน เช่น ใช้ให้มีการเล่นพนันขันต่อเกี่ยวกับผลการเลือกตั้ง หรือจ้างให้ประชาชนทำลายบัตรเลือกตั้ง ฯลฯ
[9] คดีพรรคพลังประชาชน
, เรื่องเดิม,
น. 10 และ น. 22; และน่าคิดเหมือนกันว่า หากมีการกระทำฝ่าฝืนกฎหมาย และต่อมาได้ยื่นใบสมัครแล้ว แต่ผู้อำนวยการเลือกตั้งประจำเขตเลือกตั้งหรือกกต. และศาลฎีกาวินิจฉัยว่า ขาดคุณสมบัติหรือมีลักษณะต้องห้าม จึงไม่ใช่ผู้สมัคร ทั้งกรณีที่ไม่ประกาศให้เป็นผู้สมัครมาตั้งแต่ต้น หรือประกาศแล้วแต่มาร้องขอให้ศาลฎีกาให้เพิกถอนการสมัครในภายหลัง เช่นนี้ จะเข้าองค์ประกอบข้อนี้ของเหตุยุบพรรคนี้หรือไม่; โปรดดู พรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 37 - 45.
[10] หัวหน้าพรรคมัชฌิมาธิปไตย คือนายประชัย เลี่ยวไพรัตน์ ลาออกจากตำแหน่ง จึงส่งผลให้กรรมการบริหารพรรคคนอื่น ๆ พ้นจากตำแหน่งตามไปด้วย แต่อย่างไรก็ดี ด้วยเหตุที่ข้อบังคับพรรคระบุให้กรรมการบริหารต้องทำหน้าที่ต่อไปจนกว่านายทะเบียนจะตอบรับการเปลี่ยนแปลงคณะกรรมการบริหารชุดใหม่ ดังนั้น แม้ขณะกระทำผิดจะดำรงตำแหน่งรักษาการ แต่พรรคก็ปฏิเสธความรับผิดไม่ได้; โปรดดู คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 18.
[11] ศาลรัฐธรรมนูญ
ปฏิเสธแนวทางการตีความมาตรา 237 วรรคสอง ที่ว่า หากผู้กระทำผิดเป็นกรรมการบริหาร ต้องมีกรรมการบริหารพรรคคนอื่นร่วมรู้เห็น ปล่อยปละละเลย ด้วยอีกอย่างน้อย 1 คน หรือกล่าวอีกนัยหนึ่ง ต้องมีผู้สมัคร 1 คน และกรรมการอีก 1 คน จึงจะครบองค์ประกอบตามมาตรา 237 วรรคสอง; โปรดดู คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 99; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 17; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 24.
[12] ในการนี้ ศาลตีความว่า ในเมื่อสมาชิกทั่วไปกระทำผิดและกรรมการบริหารพรรครู้เห็น ก็ยังส่งผลให้ยุบพรรคการเมืองนั้น ฉะนั้นแล้ว เมื่อกรรมการบริหารพรรคกระทำผิดเสียเอง ก็ต้องยุบพรรคอย่างแน่นอน เพราะ
เมื่อกฎหมายห้ามกระทำสิ่งชั่วร้ายใดไว้ สิ่งที่ชั่วร้ายมากกว่านั้นย่อมถูกห้ามไปด้วย ซึ่งตรงกับสามัญสำนึกของสุจริตชนทั่วไป และตรงกับตรรกะที่ว่า ยิ่งต้องเป็นเช่นนั้น; โปรดดู คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 99; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 16 - 17; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 24.
[13] ในคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญ (กลาง) ทั้ง 3 คดี มิได้เขียนไว้ชัดเจนเช่นนั้น แต่ก็สามารถอนุมานจากเนื้อความคำวินิจฉัยได้ แต่โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยคดีส่วนตนของนายอุดมศักดิ์ นิติมนตรีซึ่งจำแนกกรณีทั้งสองไว้ชัดเจนมาก; คดีพรรคชาติไทย
เรื่องเดิม, น. 153 - 154.
[14] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 93 (คำชี้แจงของผู้ถูกร้อง) และ น. 99 (ข้อวินิจฉัยของศาล). คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 16 - 17 (คำชี้แจงของผู้ถูกร้อง) และ น. 25 (ข้อวินิจฉัยของศาล); ทั้งนี้ มีข้อสังเกตเล็ก ๆ ว่า ศาลท่านระบุ
เห็นใจ คำชี้แจงของพรรคชาติไทย แต่ไม่เห็นใจพรรคพลังประชาชนเลย.
[15] โปรดเทียบคดีพรรคไทยรักไทย ซึ่ง ณ ขณะเวลาที่ศาลรัฐธรรมนูญสั่งยุบพรรคไปนั้น ยังมิได้มีการดำเนินคดีอาญากับพลเอกธรรมรักษ์ อิสรางกูร ณ อยุธยา รองหัวหน้าพรรคผู้กระทำผิดกฎหมายเลือกตั้ง แต่ศาลรัฐธรรมนูญก็อ้างอิงถึงคดีการสั่งเพิกถอนการจัดการเลือกตั้งวันที่ 2 เมษายน 2549 -
ศร. ที่ 9/2549 ลงวันที่ 8 พฤษภาคม 2549 [รจ. ล. 123 ต.71ก (12 กรกฎาคม 2549) น. 1 - 352]; แต่ทั้งนี้ เนื้อความในกฎหมายที่ใช้เป็นฐานในการยุบพรรคแตกต่างจากการยุบพรรคตามมาตรา 237 นี้
[16] อย่างไรก็ดี อาจมีผู้โต้แย้งว่า กกต. อาจเริ่มกระบวนการยุบพรรคเพราะกระทำฝ่าฝืนกฎหมายเลือกตั้งตามมาตรา 237 วรรคสองได้ ก่อนที่กระบวนการวินิจฉัยความผิดจะเป็นอันยุติ เช่น ในกรณีที่มีการประกาศผลการเลือกตั้งแล้ว กกต. พบเหตุทุจริต จึงเสนอเรื่องต่อศาลฎีกาเพื่อสั่งให้มีการเลือกตั้งใหม่และเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งผู้สมัคร และในขณะเดียวกันก็เสนอเรื่องต่อศาลรัฐธรรมนูญเพื่อดำเนินคดียุบพรรคการเมืองไปพร้อม ๆ กัน แต่ทั้งนี้ ผู้เขียนไม่เห็นด้วยกับมุมมองดังกล่าว ดังจะได้อธิบายและวิเคราะห์ไว้ในบทที่ X กระบวนการและผลของการยุบพรรคการเมืองต่อไป
[17] รัฐธรรมนูญ, ม. 239 วรรคหนึ่ง; และพรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 103, และ ม. 105; ซึ่งได้แก่ คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 96 - 97; และคดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 14 - 15.
[18] รัฐธรรมนูญ, ม. 239 วรรคสอง; และพรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 111; ซึ่งได้แก่ คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 21 - 22.
[19] โปรดดู คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 96 - 97; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 15 - 16; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 20 - 21; อย่างไรก็ดี การยึดถือตามข้อเท็จจริงจากการวินิจฉัยของ กกต. ก่อนการประกาศผลการเลือกตั้งนั้น ถูกวิจารณ์อย่างมากว่า ชอบด้วยหลักกฎหมายและนิติวิธีการตีความกฎหมายหรือไม่; โปรดดู วรเจตน์ ภาคีรัตน์ และคณะ,
แถลงการณ์ของคณาจารย์คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ฉบับที่ 6, ข้อ 9. < http://www.enlightened-jurists.com/directory/69/statement-6.html> และหัวข้อ 3.6 ในบทนี้ และในบทที่ X กระบวนการและผลของการยุบพรรคการเมือง
[20] คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 18;
แต่กระนั้นก็ดี แม้จะเป็นการดำเนินคดียุบพรรคการเมืองตามมาตรา 68 ศาลรัฐธรรมนูญก็ไม่จำต้องสั่งให้มีการเลิกกระทำการอันเป็นการได้มาซึ่งอำนาจโดยวิถีทางนอกรัฐธรรมนูญก่อน จึงจะสั่งยุบพรรคการเมืองได้แต่อย่างใด; โปรดเทียบ คดีพรรคพัฒนาชาติไทย พรรคแผ่นดินไทย และพรรคไทยรักไทย,
เรื่องเดิม, เล่ม 1 น. 94 - 98.
[21] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 100; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 19; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 26; ถ้อยคำในบทบัญญัติดังกล่าว อ่านได้ความเช่นที่ศาลรัฐธรรมนูญอธิบายไว้จริง แต่ก็มีข้อสงสัยว่า ศาลรัฐธรรมนูญมีอำนาจในการตีความบทบัญญัติดังกล่าวเป็นอย่างอื่นได้หรือไม่ โดยเฉพาะอย่างยิ่ง หากการตีความนั้นจะสอดคล้องกับหลักนิติธรรมหรือหลักนิติรัฐยิ่งกว่าถ้อยคำสำนวนตามตัวอักษร; โปรดดู วรเจตน์ ภาคีรัตน์ และคณะ,
แถลงการณ์ของคณาจารย์คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ ฉบับที่ 6, ข้อ 3, และ 4. และหัวข้อ 3.6 ในบทนี้
[22] โปรดดู บันทึกเจตนารมณ์รัฐธรรมนูญแห่งราชอาณาจักรไทย พุทธศักราช 2550 มาตรา 237 และรายงานการประชุมสภาร่างรัฐธรรมนูญ ครั้งที่ 34/2550 (เป็นพิเศษ) วันอังคารที่ 26 เดือนมิถุนายน พุทธศักราช 2550 ใน สมคิด เลิศไพฑูรย์,
การยุบพรรคการเมืองในประเทศไทย หนังสือที่ระลึก 68 ปี รองศาสตราจารย์นรนิติ เศรษฐบุตร, (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์เดือนตุลา, 2552) น. 43 - 59; แต่ทั้งนี้ มีข้อสังเกตุว่า ร่างรัฐธรรมนูญฉบับรับฟังความคิดเห็น (คณะกรรมาธิการยกร่างรัฐธรรมนูญ 26 เมษายน 2550) ไม่ปรากฎเนื้อหาการยุบพรรคการเมืองและการตัดสิทธิเลือกตั้งตามมาตรา 237 นี้.
[23] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 96; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 14; คดีพรรรพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 20.
[24] โปรดดู 1. กนก วงศ์ตระหง่าน,
พรรคการเมืองไทย, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 2536), น. 44 - 45.
2. วิทยา นภาศิริกุลกิจ และสุรพล ราชภัณฑารักษ์,
พรรคการเมืองและกลุ่มผลประโยชน์, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ประชาชน, 2524), น. 6.
3. โกสินทร์ วงศ์สุรวัฒน์,
พรรคการเมือง, (กรุงเทพฯ: โรงพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2521), น. 2.
4. สุขุม นวลสกุล และคณะ,
การเมืองการปกครองไทย, (กรุงเทพฯ: หจก. ป. สัมพันธ์พาณิชย์, พิมพ์ครั้งที่ 6, 2528), น. 211-212.
[25] ความเห็นในการวินิจฉัยคดีส่วนตน นายอุดมศักดิ์ นิติมนตรี ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ในคดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 153, คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 75; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 80.
[26] ความเห็นในการวินิจฉัยคดีส่วนตน นายจรัญ ภักดีธนากุล ในคดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 37; ส่วนตุลาการศาลรัฐธรรมนูญท่านอื่นแม้มิได้ระบุไว้ชัดในคำวินิจฉัย แต่ก็อนุมานความคิดของท่านเช่นนั้นได้.
[27] Guatemala: Elections and Political Parties 1985 Decree 1-85, art. 93 a;
Kenya: Act No. 10 of 2007 - Political Parties Act, art. 26 (1) (d); แต่ทั้งนี้ ไม่แน่ว่า อาจมีประเทศอื่นที่กำหนดเหตุยุบพรรคการเมืองเรื่องนี้ไว้ในกฎหมายฉบับอื่น ๆ เช่น กฎหมายเลือกตั้ง ก็ได้
[28] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 89; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 11; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 17; นอกจากนี้ ในความเป็นจริง คงไม่มีหัวหน้าพรรคคนใดทำหนังสือมอบหมายให้กรรมการบริหารพรรคไปดำเนินการทุจริตเลือกตั้งแน่ ปัญหานี้ ศาลรัฐธรรมนูญอธิบายไว้อย่างชัดแจ้งแล้ว ในคดีพรรคพัฒนาชาติไทย พรรคแผ่นดินไทย และพรรคไทยรักไทย -
ศร. ที่ 3 - 5/2550, เรื่องเดิม, น. 85.
[29] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 98; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 16; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 23.
[30] สุรศักดิ์ ลิขสิทธิ์วัฒนกุล,
ความรับผิดทางอาญาของนิติบุคคล, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2553) น. 69 - 79.
[31] จิตติ ติงศภัทิย์,
คำอธิบายประมวลกฎหมายอาญา ภาค 1, (กรุงเทพฯ : บริษัทกรุงสยามพริ้นติ้งกรุ๊ฟ จำกัด, 2536) น. 477 - 488; และ เกียรติขจร วัจนะสวัสดิ์,
กฎหมายอาญา ภาค 1 บทบัญญัติทั่วไป, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ พลสยาม พริ้นติ้ง, 2551) น. 308 - 310.
[32] โปรดดู สืบพงษ์ ศรีพงษ์กุล,
ความรับผิดทางอาญาในการกระทำของบุคคลอื่น: การศึกษาทางกฎหมายเปรียบเทียบเกี่ยวกับความรับผิดของนายจ้างและผู้ถือใบอนุญาตโดยเฉพาะที่เกี่ยวกับประเทศไทย, วิทยานิพนธ์นิติศาสตรมหาบัณฑิต มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, 2532, น. 15 - 33, และ 76 - 99.
[33] โปรดดู ป.พ.พ., ม. 70, ม. 76, ม. 77, ม. 797, และ ม.820 - 823; โสภณ รัตนากร,
คำอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยหุ้นส่วนและบริษัท, (กรุงเทพฯ: นิติบรรณการ, พิมพ์ครั้งที่ 11, 2551) น. 388 - 395; ศนันท์กรณ์ โสตถิพันธุ์,
คำอธิบายกฎหมายลักษณะละเมิด จัดการงานนอกสั่ง ลาภมิควรได้, (กรุงเทพฯ: วิญญูชน, พิมพ์ครั้งที่ 2, 2552) น. 109 - 117.
[34] โปรดดู ป.พ.พ., ม. 425 - 427, และ ม. 429 - 431; ศนันท์กรณ์ โสตถิพันธุ์,
เรื่องเดิม, น. 153 - 187.
[35] เช่น ต้องชดใช้ค่าสินไหมทดแทนแก่ผู้เสียหายและค่าใช้จ่ายอื่น ๆ เพื่อการบำบัดน้ำเสีย แต่เจ้าของโรงงานก็สามารถไล่เบี้ยเอากับลูกจ้างผู้กระทำละเมิดได้; ป.พ.พ., ม. 426.
[36] โปรดดู พรป. พรรคการเมือง 2550, ม. 4 - บทนิยามคำว่า พรรคการเมือง, ม. 38 - 39, และ ม. 91 (2).
[37] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 98; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 16 - 17; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 23 - 24; คำว่า
จะ ข้างต้น ผู้เขียนเพิ่มเข้าไปเอง ไม่ปรากฎในคำวินิจฉัยของศาล เพราะกรณีที่ กกต. สั่งให้เลือกตั้งใหม่และเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งผู้สมัครก่อนประกาศผลนั้น พรรคการเมืองยังไม่ทันจะได้รับประโยชน์เลย เช่น กรณีพรรคชาติไทยและพรรคมัชฌิมาธิปไตย ทั้งนี้ ผู้เขียนเห็นพ้องด้วยกับคำอธิบายของศาล;
อย่างไรก็ดี ตุลาการท่านหนึ่งคือ นายนุรักษ์ มาปราณีต จำแนกองค์ประกอบเรื่องการได้รับประโยชน์นี้ออกเป็นสองกรณีคือ ซื้อเสียงเพื่อตนเอง กับซื้อเสียงให้พรรค และเห็นว่า จะเฉพาะกรณีหลังเท่านั้นที่จะถือเป็นเหตุให้ยุบพรรคการเมืองดังกล่าว; โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยคดีส่วนตน; คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 132 - 133; เทียบคดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 53 - 54; และคดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 59.
[38] เทียบจากกรณีลูกจ้างกระทำละเมิดในทางการที่จ้าง; โปรดดู สุรศักดิ์ ลิขสิทธิ์วัฒนกุล,
เรื่องเดิม, น. 76 - 77; เข็มทอง ต้นสกุลรุ่งเรือง,
การยุบพรรคการเมืองเนื่องจากการกระทำผิดกฎหมาย เลือกตั้งของผู้บริหารพรรคการเมืองเป็นอันตรายต่อประชาธิปไตย, เว็ปไซต์เครือข่ายกฎหมายมหาชนไทย - www.pub-law.net เผยแพร่ครั้งแรก 14 กันยายน 2551
[39] อาจเรียกในอีกชื่อหนึ่งว่า หลักความพอสมควรแก่เหตุ; โปรดดู บรรเจิด สิงคะเนติ,
หลักพื้นฐานของสิทธิเสรีภาพ และศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ตามรัฐธรรมนูญ, (กรุงเทพฯ: วิญญูชน พิมพ์ครั้งที่ 2, 2547), น. 32 - 33.
[40] โปรดดู รัฐธรรมนูญ, ม. 29; เทียบ Donald P. Kommers,
Germany: Balancing Rights and Duties, ใน Jeffrey Goldsworthy,
Interpreting Constitutions - A Comparative Study, (New York: Oxford University Press, 2007) น. 201.
[41] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 98 และ 100; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 16 และ 17; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 23 และ 25; ผู้สนใจเกี่ยวกับเทคนิคการโกงเลือกตั้ง โปรดดู พิชาย รัตนดิลก ณ ภูเก็ต,
ระบบการทุจริตเลือกตั้ง (กรุงเทพฯ: ศูนย์วิจัยและผลิตตำรา สถาบันเทคโนโลยีสังคม (เกริก), 2537); พรพล เอกอรรถพร,
เปิดโปงกลโกงเลือกตั้ง, (กรุงเทพฯ: สำนักพิมพ์ขอคิดด้วยคน, 2548)
[42] รัฐธรรมนูญ, ม. 106 (8)
[43] โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยส่วนตน นายจรัญ ภักดีธนากุล ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ ในคดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 110; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 29; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 39.
[44] พรป. การเลือกตั้ง ส.ส. และการได้มาซึ่ง ส.ว. 2550, ม. 113, ม. 137 ฯลฯ.
[45] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 96; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 14; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 20.
[46] โปรดดู ข้อเสนอข้อ 6 ของคณะกรรมการชุดที่มีศาสตราจารย์ ดร. สมบัติ ธำรงธัญญวงศ์ เป็นประธาน ซึ่งเสนอให้ ให้ยกเลิกการยุบพรรคการเมืองอันเนื่องมาจากการทุจริตในการซื้อสิทธิขายเสียงในการเลือกตั้ง แต่ให้เปลี่ยนบทลงโทษผู้สมัครรับเลือกตั้งที่ทุจริตการเลือกตั้ง โดยตัดสิทธิเลือกตั้งห้าปี ส่วนกรรมการบริหารพรรคที่รู้เห็น ตัดสิทธิเลือกตั้งสิบปี และหัวหน้าพรรคการเมืองที่รู้เห็นตัดสิทธิเลือกตั้งสิบห้าปี โดยถือว่าเป็นความผิดเฉพาะบุคคล
[47] คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย - กกต. สั่งงดการประกาศผลการเลือกตั้งในเขตเลือกตั้งที่ 1 จังหวัดปราจีนบุรี และเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งผู้สมัคร 1 รายคือ นายสุนทร วิลาวัลย์; คดีพรรคชาติไทย - กกต. สั่งงดการประกาศผลการเลือกตั้งในเขตเลือกตั้งที่ 1 จังหวัดชัยนาท และเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งของผู้สมัคร 2 รายคือ นายมณเฑียร และนางนันทนา สงฆ์ประชา; คดีพรรคพลังประชาชน - ศาลฎีกาสั่งให้มีการเลือกตั้งใหม่ในเขตเลือกตั้งที่ 3 จังหวัดเชียงรายของผู้สมัคร 2 รายคือ นายยงยุทธ และนางสาวละออง ติยะไพรัช แต่ศาลสั่งเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งเฉพาะนายยงยุทธ ซึ่งเป็นผู้กระทำความผิดเท่านั้น; โปรดดู คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 80 - 84; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 2 - 3; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 2 - 5.
[48] กฎหมายพรรคการเมือง มาตรา 18 วรรคสอง กำหนดให้คณะกรรมการบริหารพรรคการเมืองมีหน้าที่ต้องควบคุมพฤติกรรมของผู้สมัครของพรรคมิให้กระทำผิดกฎหมายเลือกตั้ง แต่มิได้กำหนดหน้าที่นี้ไว้แก่สมาชิกทั่วไปของพรรคการเมือง
[49] คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 100; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 19; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 26.
[50] อันที่จริงคำสองคำนี้มีความแตกต่างกันในหลายมิติ; โปรดดูบทวิเคราะห์ความเหมือนและความแตกต่างของสองคำนี้ใน วรเจตน์ ภาคีรัตน์,
หลักนิติรัฐและหลักนิติธรรม, เว็ปไซต์เครือข่ายกฎหมายมหาชนไทย - www.pub-law.net, เผยแพร่ครั้งแรก 31 มกราคม 2553
และ N. W. Barber,
The Rechtsstaat and the Rule of Law, University of Toronto Law Journal, (Vol. 53, No. 4, Autumn, 2003), น. 443 - 454.
[51] อนึ่ง ผู้เขียนตั้งใจใช้คำทั้งสองคำคู่กัน เพราะไม่ว่าจะหลักนิติธรรมหรือหลักนิติรัฐ ก็ล้วนแล้วแต่มีหลักการปลีกย่อย ๆ เดียวกันว่า บุคคลต้องรับผิดทางกฎหมายเฉพาะแต่ในการกระทำของตนเท่านั้น หรือตีความกลับกัน บุคคลไม่จักต้องรับผิดในการกระทำของบุคคลอื่น เพียงแต่ขอบเขตและข้อยกเว้นของหลักทั้งสองอาจมีความลึกความกว้างแตกต่างกันออกไป
[52] แนวความคิด ความผิดเฉพาะบุคคลผู้กระทำ (Personal Guilt) เป็นความยุติธรรมพื้นฐานของหลักนิติธรรม (Due process of Law); Mark Noferi,
Towards Attenuation: A New Due Process Limit on Pinkerton Conspiracy Liability, ใน
American Journal of Criminal Law, (Vol. 33, Spring 2006, น. 91 - 156) น. 107; และโปรดดู John Rawls,
A Theory of Justice, (Oxford: Oxford University Press, 1999) น. 206 - 213; ซึ่งอธิบายว่าหลักความยุติธรรมนั้นเป็นของคู่กับหลักนิติธรรม.
[53] โปรดดู บรรเจิด สิงคะเนติ,
เรื่องเดิม, น. 34 - 35.
[54] ศึกษาพัฒนาการทางประวัติศาสตร์ที่เกี่ยวกับความรับผิดทางอาญาในการกระทำของบุคคลอื่นในแต่ละระบบกฎหมายได้ใน สืบพงษ์ ศรีพงษ์กุล,
เรื่องเดิม, น. 6 - 14; เฉพาะของระบบกฎหมายอเมริกัน โปรดดู Mark Noferi,
เรื่องเดิม, น. 92 - 120.
[55] เช่น ป.พ.พ., ม. 425; พรบ. ควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ 2525, ม. 19 วรรคสอง.
[56] เช่น ป.พ.พ., ม. 427; พรบ. ประกันชีวิต 2535, ม. 70/1.
[57] เช่น ป.พ.พ., ม. 429; พรบ. คุ้มครองเด็ก 2546, ม. 26 (3) ประกอบ ม. 78; โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยคดีส่วนตนของนาย วสันต์ สร้อยพิสุทธิ์ ตุลาการศาลรัฐธรรมนูญ; คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 141; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม,น. 62; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 67.
[58] เช่น พรบ. ระเบียบข้าราชพลเรือน 2551, ม. 87.
[59] ป.พ.พ., ม. 1168; โปรดดู ประภาศน์ อวยชัย,
คำอธิบายประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ว่าด้วยหุ้นส่วนและบริษัท, (กรุงเทพฯ : กรุงสยามการพิมพ์, 2530) น. 310 - 314; แต่ก็จำกัดไว้แต่เฉพาะหน้าที่ตาม ป.พ.พ. มาตรา 1168 นี้ เท่านั้น
กรรมการบริษัทที่มิใช่ผู้จัดการและไม่มีหน้าที่จัดการธุรกิจของบริษัทไม่ต้องร่วมรับผิดกับกรรมการผู้จัดการในกรณีจงใจหรือประมาทเลินเล่อทำให้บริษัทเสียหาย หากกิจการนั้นเป็นการจัดการธุรกิจของบริษัทซึ่งอยู่ในความรับผิดชอบของผู้จัดการและมิได้อยู่ในข้อใดข้อหนึ่งตาม ป.พ.พ. มาตรา 1168 คำพิพากษาฎีกาที่ 1980/2519 อ้างถึงใน ทิพย์ชนก รัตโนสถ,
คำอธิบายเรียงมาตรากฎหมายลักษณะห้างหุ้นส่วนและบริษัท, (กรุงเทพฯ : โครงการตำราและเอกสารประกอบการสอน คณะนิติศาสตร์ มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์, พิมพ์ครั้งที่ 3, 2550) น. 309.
[60] พรบ. บริษัทมหาชนจำกัด 2535, ม. 91, ม. 92 และ ม. 94; โปรดดู ทิพย์ชนก รัตโนสถ,
เรื่องเดิม, น. 309 - 311; และ สหัส สิงหวิริยะ,
คำอธิบายกฎหมายว่าด้วย บริษัทมหาชน จำกัด, (กรุงเทพฯ: นิติบรรณการ, 2550) น. 156 - 161.
[61] เช่น พรบ. ความผิดว่าด้วยการเสนอราคาต่อหน่วยงานของรัฐ 2542, ม. 9; พรบ. โรงงาน 2522, ม. 63; พรบ. การกู้ยืมเงินอันเป็นการฉ้อโกงประชาชน 2527, ม. 15; โปรดดู โสภณ รัตนากร,
เรื่องเดิม, น. 426 - 427; อนึ่ง มีตุลาการท่านหนึ่งอธิบายความรับผิดของกรรมการบริหารพรรคการเมืองในกรณีนี้โดยเทียบเคียงกับหลักความรับผิดชอบร่วมกันของคณะรัฐมนตรี; โปรดดู ความเห็นในการวินิจฉัยส่วนตน คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 121 - 122; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 43; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 49 - 50; และโปรดดู Patricia Leopold,
O. Hood Phillips & Jackson: Constitutional and Administrative Law, (London: Sweet & Maxwell, 8
th ed., 2001) น. 351 - 355; ซึ่งไม่แน่ใจว่า เป็นการอธิบายที่สอดคล้องกับแนวคิดเรื่องความรับผิดทางการเมืองเช่น การถูกอภิปรายและลงมติไม่ไว้วางใจ และแนวคิดความรับผิดทางกฎหมายหรือไม่
[62] ป.พ.พ., ม. 425; พระราชบัญญัติควบคุมคุณภาพอาหารสัตว์ พ.ศ. 2525, ม. 19 วรรคสอง.
[63] พรบ. บริษัทมหาชนจำกัด 2535, ม. 92 และ ม. 94; พรบ. ความผิดว่าด้วยการเสนอราคาต่อหน่วยงานของรัฐ 2542, ม. 9.
[64] โปรดดู คำพิพากษาศาลฎีกาแผนกคดีอาญาของผู้ดำรงตำแหน่งทางการเมือง คดีหมายเลขแดงที่ 7/2552 (คดีกล้ายาง) และที่ อม. 10/2552 (คดีหวยบนดิน).
[65] โปรดเปรียบเทียบกับรัฐธรรมนูญตุรกี:
Constitution of the Republic of Turkey, November 7, 1982 (As amended on October 17, 2001), art. 69 para. 8.
[66] นอกจากนั้น ยังขัดกับหลักความยุติธรรมตามธรรมชาติ (Natural Justice) ในเรื่องสิทธิที่จะได้รับการรับฟัง (Right to be heard) หรือหลักฟังความทุกฝ่าย (Audi Alterem Partem) และสิทธิที่จะได้รับการพิจารณาอย่างธรรม (Right to a Fair Trial) ซึ่งรับรองไว้ในพันธกรณีระหว่างประเทศด้านสิทธิมนุษยชน ซึ่งจะได้วิเคราะห์ต่อไปในบทที่ X ปัญหาเกี่ยวกับกระบวนการและผลของการยุบพรรคการเมืองต่อไป.
[67] พรป. พรรคการเมือง 2550, ม. 18 วรรคสอง; อนึ่ง ข้อโต้แย้งข้างต้น ผู้เขียนสมมติขึ้น เพราะศาลรัฐธรรมนูญมิได้อธิบายไว้เช่นนี้โดยตรง.
[68] กรณีเช่นนี้ ไม่รู้สำนึก จึงไม่มี การกระทำ อันเป็นองค์ประกอบของกฎหมาย โปรดดู จิตติ ติงศภัทิย์,
เรื่องเดิม, น. 145; เกียรติขจร วัจนะสวัสดิ์,
เรื่องเดิม, น. 72; คณิต ณ นคร,
กฎหมายอาญาภาคทั่วไป, (กรุงเทพฯ: วิญญูชน, พิมพ์ครั้งที่ 3, 2551) น. 172 - 173.
[69] โปรดดู คดีพรรคชาติไทย,
เรื่องเดิม, น. 98; คดีพรรคมัชฌิมาธิปไตย,
เรื่องเดิม, น. 16; คดีพรรคพลังประชาชน,
เรื่องเดิม, น. 23; แต่ทั้งนี้ อาจมีผู้แย้งว่า การเพิกถอนสิทธิเลือกตั้งนั้น มิใช่ความรับผิด หากแต่เป็นมาตรการบังคับของกฎหมายในทำนองเดียวกันกับการพักใช้ใบอนุญาต หรือเพิกถอนใบอนุญาต มิใช่โทษตามกฎหมาย แต่อย่างไรก็ดี ผู้เขียนกลับมิได้เห็นเช่นนั้น โปรดดูคำอธิบายในบทที่ X ปัญหาเกี่ยวกับกระบวนการและผลของการยุบพรรคการเมือง หน้า X-XX.
[70] Constitution of the Republic of Turkey, November 7, 1982 (As amended on October 17, 2001), art. 69 para. 8.
The members, including the founders of a political party whose acts or statements have caused the party to be dissolved permanently cannot be founders, members, directors or supervisors in any other party for a period of five years...